Zmienia się sposób korzystania z urlopów związanych z rodzicielstwem. Coraz większą rolę odgrywają w nich ojcowie, szczególnie w przypadku urlopu rodzicielskiego. Tendencja ta wiąże się z wdrożeniem w Polsce unijnej dyrektywy work-life balance, której celem jest lepsze godzenie życia zawodowego i rodzinnego oraz bardziej równomierny podział obowiązków opiekuńczych między rodzicami.

W 2025 r. mężczyźni stanowili 33,4% wszystkich osób pobierających zasiłek macierzyński, a rok wcześniej ich udział wynosił 33,8%. Choć ogólny odsetek pozostał na zbliżonym poziomie, dane Zakładu Ubezpieczń Społecznych pokazują wyraźne przesunięcia w strukturze korzystania z poszczególnych rodzajów urlopów. Najbardziej zauważalny wzrost dotyczy urlopu rodzicielskiego, z którego ojcowie korzystają coraz częściej.

W 2024 r. mężczyźni stanowili 12,3% osób pobierających zasiłek macierzyński w związku z urlopem rodzicielskim. Rok później odsetek ten wzrósł do 16,7%. Zmiana ta nastąpiła mimo spadku liczby urodzeń, co wskazuje na rosnącą gotowość ojców do aktywnego korzystania z przysługujących im uprawnień.

Jednym z rozwiązań jest urlop ojcowski, który stanowi wyłączne i samodzielne prawo ojca dziecka, niezależne od uprawnień matki. Jest to uprawnienie osobiste pracownika i nie może zostać przeniesione na inną osobę. Przysługuje również ojcom adopcyjnym. Urlop ojcowski może trwać do dwóch tygodni i powinien zostać wykorzystany najpóźniej do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia, a w przypadku adopcji – do 12 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia o przysposobieniu, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 14 lat. Urlop ten może być wykorzystany jednorazowo w całości albo w dwóch równych częściach. Zasiłek macierzyński za okres urlopu ojcowskiego wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku.

Aby skorzystać z urlopu ojcowskiego, pracownik powinien złożyć do pracodawcy wniosek w formie papierowej lub elektronicznej co najmniej siedem dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Pracodawca ma obowiązek uwzględnić wniosek złożony w terminie i spełniający wymagania formalne. W przypadku niedochowania terminu siedmiu dni decyzja o jego uwzględnieniu należy do pracodawcy.

Istotne zmiany wprowadzono również w zakresie urlopu rodzicielskiego. Od 26 kwietnia 2023 r. w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy wydłużono łączny wymiar tego urlopu. Obecnie wynosi on 41 tygodni w przypadku urodzenia lub przyjęcia na wychowanie jednego dziecka oraz 43 tygodnie w przypadku urodzenia lub przyjęcia jednocześnie dwojga lub większej liczby dzieci. Rodzice dzieci posiadających zaświadczenie „za życiem” mogą korzystać z jeszcze dłuższego urlopu, sięgającego 65 lub 67 tygodni, w zależności od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie.

Kolejną zmianą wynikającą z wdrożenia dyrektywy work-life balance jest wprowadzenie dziewięciotygodniowej nieprzenoszalnej części urlopu rodzicielskiego przysługującej każdemu z rodziców indywidualnie. Uprawnienie to nie może zostać przekazane drugiemu rodzicowi, a niewykorzystane przepada. Oznacza to, że zarówno pracująca matka, jak i pracujący ojciec mają wyłączne prawo do dziewięciu tygodni urlopu rodzicielskiego. Pozostałą część urlopu, wynoszącą 23 lub 25 tygodni, rodzice mogą podzielić między sobą według własnych ustaleń.

Zasiłek macierzyński za okres nieprzenoszalnej części urlopu rodzicielskiego wynosi 70% podstawy wymiaru. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy matka dziecka złoży w terminie do 21 dni po porodzie wniosek o wypłatę zasiłku za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego w pełnym wymiarze. W takim przypadku wysokość zasiłku wynosi 81,5% podstawy wymiaru.

Wniosek o urlop rodzicielski należy złożyć nie później niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Przepisy dopuszczają również możliwość rezygnacji z urlopu i powrotu do pracy pod warunkiem złożenia stosownego wniosku z 21-dniowym wyprzedzeniem i uzyskania zgody pracodawcy. Urlop rodzicielski może być wykorzystany jednorazowo lub podzielony maksymalnie na pięć części, a jego ostatnia część może przypadać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy sześć lat.

fot. freepik.com
oprac. /kp/